Politiek dwarsboomt eigen toezichthouder statiegeld: 'We zijn minder effectief'

Bewindslieden van het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat hebben de eigen toezichthouder de afgelopen jaren herhaaldelijk gedwarsboomd bij het handhaven van de statiegeldwet. De toezichthouder wilde maatregelen nemen om de achterblijvende inzameling van flesjes en blikjes te verbeteren, maar steeds greep een bewindspersoon in.

Elke keer dat dat gebeurt, moet de toezichthouder, de Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT), de handhaving aanpassen en wordt de slagvaardigheid beperkt, aldus een woordvoerder. "Daardoor zijn we minder effectief, met mogelijk nadelige gevolgen voor het milieu, leefomgeving en veiligheid."

Stevige lobby

Het ingrijpen door de bewindspersonen is opvallend, omdat er een nieuwe wet in de maak is om de onafhankelijkheid van toezichthouders beter te waarborgen. Juist die onafhankelijkheid is belangrijk voor goed toezicht, vindt ook de ILT.

Volgens juristen duidt het op een stevige lobby van de verpakkingssector. "Hun belang komt hier sterk naar voren.

De vraag is in hoeverre andere belangen zoals het milieu eenzelfde mate van aandacht hebben gekregen", aldus Annemarie Drahmann, hoogleraar bestuursrecht aan de Universiteit Utrecht.

De drankenproducenten zeggen voortdurend te overleggen met het ministerie omdat ze wettelijk verantwoordelijk zijn voor het inzamelen en recyclen van verpakkingsmateriaal.

Miljoenen niet terugbetaald

Drankenproducenten en -importeurs moeten wettelijk 90 procent van alle plastic flessen en blikjes inzamelen om zwerfafval te verminderen en beter te kunnen recyclen.

Dat inzameldoel hebben de producenten niet gehaald sinds de invoering van statiegeld op flesjes in 2021 en blikjes in 2023. Daardoor blijft veel niet-geïnd statiegeld hangen bij Verpact, de organisatie die namens de industrie verantwoordelijk is voor de inzameling en recycling van de verpakkingen.

De afgelopen twee jaar ging het om 270 miljoen euro.

De Inspectie Leefomgeving en Transport eiste als toezichthouder de afgelopen jaren verschillende maatregelen van Verpact om de inzameling te verbeteren. Bij bewindspersonen van het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, waar de ILT onder valt, viel dat niet altijd goed.

Tussen 2023 en 2025 floten drie achtereenvolgende bewindslieden van de VVD en het CDA de ILT terug.

Zo wil de ILT in 2023 afdwingen dat op plastic limonadesiroopflessen ook statiegeld komt, zoals de wet voorschrijft. CDA-staatssecretaris Vivianne Heijnen steekt daar een stokje voor.

Zij geeft een zogenaamde aanwijzing aan de inspectie, een opdracht om de wet op dit punt niet te handhaven.

'Ademruimte' bij inzameldoel

Heijnen vindt statiegeld niet nodig, omdat limonadeflessen niet snel in het zwerfafval belanden; je moet siroop tenslotte thuis aanlengen met water. Zij negeert daarbij het andere doel van statiegeld, het beter kunnen recyclen van verpakkingen.

In juni 2025 grijpt ook waarnemend VVD-minister van milieu Sophie Hermans in. Zij komt met de aanwijzing dat zuivel- en sapflessen tijdelijk niet meetellen voor het wettelijke inzameldoel.

Daardoor komt het percentage ingezamelde blikjes en flesjes automatisch hoger uit. Hermans wil producenten "ademruimte" geven, zolang er onderzoeken lopen naar inzamelmethodes voor die verpakkingen.

Verdubbeling statiegeld

Begin september bemoeit ook Hermans' opvolger en partijgenoot Thierry Aartsen zich ermee. De toezichthouder is de tekortschietende inzameling zat en eist maatregelen van Verpact om de inzameling te verbeteren.

Een verdubbeling van het statiegeld is een van de opties. In andere landen heeft dat ook de inzameling omhoog gekregen.

Nieuwe wet in de maak

Om de onafhankelijkheid van inspecties beter te waarborgen, werkt het kabinet aan een nieuwe 'kaderwet rijksinspecties'. Aanleiding hiervoor was onder meer de kritiek op de overheid bij de Groningse gaswinning.

Volgens hoogleraar Paulien de Winter gaat die wet geen uitkomst bieden. […]