Tegenbewijsregeling box 3: wanneer krijg je geld terug?

Als je in box 3 belasting betaalt over rendement dat je nooit hebt behaald, voelt dat onrechtvaardig. De Hoge Raad vond dat ook. Uit die uitspraken is de tegenbewijsregeling voortgekomen: de mogelijkheid om aan te tonen dat je werkelijke rendement lager was dan het forfait, en om belasting terug te krijgen.

Voor sommige mensen gaat het om enkele tientjes. Voor anderen om duizenden euro's. Het verschil zit in de samenstelling van je vermogen en in het jaar waar je naar kijkt.

Waar komt de regeling vandaan?

In december 2021 oordeelde de Hoge Raad in het zogeheten Kerstarrest dat de box 3-heffing in strijd was met het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens. De overheid tuigde daarop een Herstelwet op — die ook weer uitging van een forfaitair rendement, en die dus opnieuw sneuvelde.

In juni 2024 volgden de zogeheten D-Day-arresten. Daarin bepaalde de Hoge Raad dat ook de Herstelwet en het overbruggingsstelsel in strijd blijven met het EVRM zodra het forfaitaire rendement hoger is dan het werkelijke. Belastingplichtigen moeten de kans krijgen om dat aan te tonen. Het gevolg: de Wet tegenbewijsregeling box 3, aangenomen in juli 2025.

Hoe werkt het in de kern?

Simpel gezegd vergelijk je twee getallen: het forfaitaire rendement waarmee de Belastingdienst rekent, en je werkelijke rendement over hetzelfde jaar. Is het werkelijke rendement lager, dan betaal je over dat lagere bedrag. Is het hoger, dan hoef je niets te doen — je bent niet verplicht tegenbewijs te leveren, en je gaat er nooit op achteruit door de vergelijking te máken.

Belangrijk: je verlaagt niet het tarief, maar de grondslag. De 36% blijft staan. Wat je verandert is het bedrag waarover je die 36% betaalt.

Nog iets dat vaak misgaat: het heffingsvrij vermogen speelt bij de tegenbewijsregeling geen rol. Je vergelijkt je volledige werkelijke rendement met je volledige forfaitaire inkomen, zonder eerst de vrijstelling af te trekken.

Voor wie loont het?

• Spaarders in jaren met lage rente. Stond de rente vrijwel op nul terwijl de Belastingdienst met een fors hoger forfait rekende, dan is het verschil direct duidelijk. Dit speelt vooral bij de oudere jaren.
• Beleggers in slechte beursjaren. Het forfait voor beleggingen ligt op 6,00%. Maakte de markt dat jaar min 8%, dan is het verschil enorm. Dit is de groep waar het om grote bedragen kan gaan.
• Mensen met veel schuld in box 3. De aftrek voor schulden is beperkt en het forfait erop is relatief hoog, waardoor de verhouding ongunstig kan uitpakken.

Voor wie loont het meestal níét? Beleggers in een goed beursjaar. Haalde je 15% rendement terwijl het forfait 6,00% is, dan ben je met het forfait juist beter af.

Zo dien je het in

Hier gaan de meeste artikelen de mist in, want de procedure is halverwege veranderd.

Voor belastingjaren tot en met 2024 gebruik je het aparte formulier Opgaaf Werkelijk Rendement (OWR). Dat vind je via Mijn Belastingdienst, na inloggen met DigiD. Veel betrokkenen krijgen hiervoor een uitnodiging, maar je kunt het formulier ook zelf opzoeken zonder op die brief te wachten.

Vanaf belastingjaar 2025 is de tegenbewijsregeling geïntegreerd in de gewone aangifte inkomstenbelasting. Je vult je werkelijke rendement daar rechtstreeks in; een apart OWR-formulier is dan niet meer nodig. Kom je een uitleg tegen die zegt dat je altijd een OWR-formulier moet indienen, dan gaat dat over de oude jaren.

Voor welke jaren kun je nog terug?

De regeling is beschikbaar voor iedereen die voor 2021 en later een box 3-aanslag heeft ontvangen. Voor de jaren 2017 tot en met 2020 geldt het alleen als je destijds tijdig bezwaar hebt gemaakt of een verzoek om ambtshalve vermindering hebt ingediend.

De harde grens is dat de aanslag over dat jaar nog niet onherroepelijk mag vaststaan. Zodra de bezwaartermijn is verlopen en er geen procedure loopt, is de deur voor dat jaar dicht. Wie te lang wacht, verliest het recht.

Wat telt mee als werkelijk rendement?

Je werkelijke rendement bestaat uit direct rendement (rente, dividend, huur) en indirect rendement (waardeverandering van je bezittingen). En nu de valkuil: ook ongerealiseerde waardeveranderingen tellen mee. Is je portefeuille gestegen maar heb je niets verkocht, dan is die stijging toch onderdeel van je werkelijke rendement.

Kosten mag je in principe niet aftrekken: transactiekosten, beheerkosten en onderhoudskosten vallen buiten de berekening. Eén uitzondering: rente op box 3-schulden mag je wel meenemen. En je moet je hele box 3-vermogen meenemen — je kunt niet alleen je slecht presterende beleggingen indienen.

De volledige uitwerking, inclusief de correctie voor stortingen en onttrekkingen, staat in werkelijk rendement berekenen voor box 3.

Een rekenvoorbeeld

Neem een belegger met € 200.000 aan ETF's en € 50.000 spaargeld op 1 januari.

Het verschil met het forfait is ruim € 18.740 aan grondslag. Tegen 36% loopt dat op tot een aanzienlijk bedrag — precies waarom deze regeling bestaat.

Wat je nu zou moeten doen

• Reken eerst, dien daarna pas in. Alleen als 'werkelijk' lager uitvalt dan het forfait heeft tegenbewijs zin.
• Verzamel je gegevens per jaar: de waarde van elk bezit op 1 januari en 31 december, alle ontvangen rente, dividend en huur, en de betaalde rente op box 3-schulden.
• Bewaar je jaaroverzichten. Brokers en banken stellen financiële jaaroverzichten beschikbaar; sommige partijen bieden inmiddels een specifiek box 3-overzicht aan.

En dat is meteen het lastigste deel: de meeste mensen weten niet meer wat hun portefeuille twee jaar geleden op 1 januari waard was. Bij één broker valt dat nog te reconstrueren. Bij drie brokers, een crypto-exchange en een spaarrekening bij een andere bank wordt het een middag puzzelen.

Weet je nog niet wat je forfaitair betaalt? Begin dan bij box 3 berekenen of reken je situatie door met de box 3-calculator. Wil je het bijhouden, dan kan dat in je eigen vermogensoverzicht.

Dit artikel is uitsluitend educatief en algemeen van aard en vormt geen fiscaal advies. Regels en termijnen veranderen; controleer je eigen situatie bij de Belastingdienst of bij een fiscalist.